Hà Lan bất bại bốn trận và khoảng trống mang tên Frenkie de Jong

Tôi tua lại băng ghi hình trận Hà Lan hòa Hy Lạp 2-2 nhiều lần, và thứ khiến tôi dừng lại không phải một bàn thua. Nó là khoảng lặng ở giữa sân — khoảnh khắc bóng được thu hồi, rồi không ai đưa nó đi tiếp. Không có nhịp đập, không có tiếng nói. Bốn trận, không thua một lần nào: thắng Serbia 2-1 trên sân khách, thắng lại Serbia 2-1 trên sân nhà, hòa Đức 1-1, hòa Hy Lạp 2-2. Nhìn dãy kết quả ấy, người ta dễ yên tâm. Nhưng một đội bóng có thể thắng mà vẫn rỗng, và một đội bóng có thể bất bại mà vẫn đang vỡ. Vấn đề không nằm ở kết quả. Hà Lan bước vào chuỗi trận này với vị thế quen thuộc: một đội thuộc nhóm ngựa ô của bóng đá châu Âu, không nằm trong nhóm tinh hoa như Pháp, Tây Ban Nha, Anh hay Bồ Đào Nha, nhưng cũng chẳng phải kẻ lót đường. Vấn đề nằm ở chỗ khác. Đây là giai đoạn đầu của một chu kỳ huấn luyện mới, khi bản sắc chiến thuật vẫn chưa định hình, và mọi thử nghiệm đều diễn ra trước mắt công chúng. Bốn trận ấy được giới chuyên môn Hà Lan xếp vào loại cửa sổ mềm: các đối thủ đều có thứ hạng thấp hơn đáng kể trên bảng xếp hạng FIFA. Nhưng chính trong cái cửa sổ mềm ấy, đội bóng lại để lại nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Bốn trận bất bại, không một trận nào thuyết phục. Đó là kiểu kết quả mà tôi vẫn gọi là điểm số đẹp, quá trình xấu — và trong bóng đá, thứ này luôn có hạn sử dụng. Tôi tin vào dữ liệu, nhưng dữ liệu cũng biết nói dối nếu ta không hỏi đúng câu. Bảng kết quả chỉ cho biết đội bóng không thua. Nó không cho biết đội bóng có kiểm soát được trận đấu hay không, có tạo ra cơ hội hay không, có giữ được cấu trúc khi bị dồn ép hay không. Và ở bốn trận vừa qua, câu trả lời cho những câu hỏi đó đều mờ nhạt. Điều đáng chú ý là quá trình thử nghiệm không hề dừng lại. Nó bắt đầu từ trận gặp Đức và kéo dài xuyên suốt cho đến trận thứ hai gặp Serbia. Với một đội tuyển quốc gia, nơi quỹ thời gian tập trung chỉ vài ngày mỗi đợt, việc liên tục thay đổi cấu trúc giữa các trận là dấu hiệu của những vai trò chưa được chốt. Linh hoạt là khi bạn đã có một bộ khung và điều chỉnh nó. Thử nghiệm là khi bạn chưa có bộ khung nào cả. Trung tâm của vấn đề nằm ở tuyến giữa. Ryan Gravenberch và Tijjani Reijnders đang bị đặt vào tình thế gần như không thể thay thế. Gravenberch mang đến sức mạnh và khả năng đột phá, Reijnders mang đến sự mềm mại và những pha xâm nhập. Nhưng phía sau họ, Hà Lan gần như không có phương án dự phòng đủ tầm. Ghép họ với nhau, bạn có năng lượng nhưng thiếu người điều tiết. Đó là lý do ban huấn luyện liên tục xoay vòng: họ đang tìm một ai đó làm cầu nối, và chưa tìm ra. Khi một đội bóng phụ thuộc vào hai cái tên ở giữa sân, họ không sở hữu một tuyến tiền vệ. Họ sở hữu một điểm rủi ro. Và cái tên vắng mặt mới là điều đáng nói nhất. Frenkie de Jong — người được xem là nhạc trưởng lùi sâu, trái tim trong ý đồ chiến thuật — không có mặt, và không ai lấp được khoảng trống ấy. Hệ thống của Hà Lan được thiết kế quanh một cầu thủ có khả năng cầm nhịp và đưa bóng vượt tuyến. Khi người đó biến mất, cả dàn nhạc chơi lạc tông. Bạn có thể có những nhạc công giỏi, nhưng thiếu người bắt nhịp thì bản giao hưởng sụp đổ. Joey Veerman được gọi trở lại, nhưng bị đánh giá là quá thất thường để giữ vai trò ấy một cách ổn định. Rồi đến hàng thủ. Virgil van Dijk, Denzel Dumfries, Micky van de Ven, Bart Verbruggen — một bộ tứ toàn những cái tên đẳng cấp quốc tế, những gương mặt đã chơi ở những giải đấu lớn nhất. Vậy mà tập thể ấy vẫn mong manh đến lạ. Khi một hàng thủ toàn sao vẫn thủng, vấn đề hiếm khi nằm ở từng cá nhân. Nó nằm ở cách họ được tổ chức: khoảng cách giữa các tuyến, khả năng che chắn, và tốc độ lùi về khi mất bóng. Vết nứt không nằm trên X-quang, nó nằm trong cách ta lắng nghe cơ thể. Với một đội bóng, vết nứt ấy nằm trong cách họ lắng nghe nhau trên sân. Ở tuổi ngoài ba mươi, Van Dijk không còn là bức tường đá của ngày nào. Anh vẫn đọc trận đấu giỏi, vẫn chỉ huy hàng thủ, nhưng đôi chân không còn trả nợ kịp cho những pha bóng mà cái đầu đã nhìn thấy trước. Khi trung vệ trụ cột chậm đi nửa nhịp, cả hệ thống phòng ngự phải dịch chuyển theo — và nếu không ai bù đắp, khoảng trống sẽ mở ra ở đúng nơi nguy hiểm nhất. Tôi nhìn những pha bóng này bằng con mắt của một người từng làm việc trong phòng phục hồi chức năng. Người xem thấy bàn thắng, tôi thấy ba tháng sau của đầu gối ấy. Mật độ thi đấu, khối lượng tập luyện, quãng nghỉ giữa các trận — tất cả đều là những biến số âm thầm quyết định một đội bóng sẽ đứng vững hay sụp đổ vào tháng Ba. Một tuyến giữa mỏng vượt ra ngoài phạm vi chiến thuật; nó là một canh bạc về thể lực, và canh bạc ấy luôn đòi lãi. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, những đội bóng có tuyến giữa mỏng thường trả giá không phải ở trận đấu lớn, mà ở trận đấu nhỏ tiếp theo — khi hai cầu thủ trụ cột buộc phải chơi với đôi chân đã cạn. Đây là chỗ tôi muốn nói điều mà ít người muốn nghe. Khi một đội tuyển có trong tay dàn cầu thủ đẳng cấp mà vẫn không thắng nổi, phản xạ đầu tiên của chúng ta là tìm một người để đổ lỗi. Huấn luyện viên. Một trung vệ. Một tiền đạo. Nhưng vấn đề của Hà Lan không nằm ở một cá nhân. Nó là một đường ống. Cách bóng đá Hà Lan vận hành nói lên nhiều điều. Eredivisie từ lâu đã trở thành giải đấu xuất khẩu: những tài năng tốt nhất ra đi từ rất sớm, đến các giải đấu lớn hơn, và để lại phía sau một giải quốc nội bị bòn rút. Điều đó tốt cho từng cá nhân. Nhưng nó cũng có nghĩa là nền tảng đào tạo không còn sản sinh ra những mẫu cầu thủ cụ thể mà đội tuyển cần — như một người kế thừa đúng nghĩa cho vị trí nhạc trưởng. Ở Hà Lan, tờ De Telegraaf đã gọi thẳng vị huấn luyện viên trưởng là người chưa phải một bậc thầy chiến thuật, và cho rằng ông cần thêm thời gian. Đó là áp lực kiểu truyền thông — đến sớm, tập trung, và có thể đảo chiều nếu kết quả Nations League tốt lên. Nhưng nó cũng là dấu hiệu cho thấy kỳ vọng đang lệch pha với thực tế. Một bên là hình ảnh của một đội bóng lớn. Bên kia là một đội đang loay hoay tìm bản sắc, với một chu kỳ mới vừa bắt đầu và một bản sắc chiến thuật chưa được ký kết. Có một cám dỗ rất lớn trong cách chúng ta đọc bóng đá: gán mọi thất bại cho ý chí, cho tinh thần, cho một cá nhân nào đó. Nhưng bóng đá hiện đại vận hành bằng hệ thống. Một đội bóng có thể thắng vì hệ thống tốt, và cũng có thể thắng vì đối thủ yếu hơn. Bốn trận vừa qua của Hà Lan thuộc trường hợp thứ hai nhiều hơn trường hợp thứ nhất. Khi mùa giải khắc nghiệt hơn đến, cái cửa sổ mềm sẽ khép lại, những điểm số đẹp sẽ hết, chỉ còn lại cấu trúc thật. Điều đáng lo nhất không phải là kết quả. Điều đáng lo là sự mơ hồ. Một đội bóng đang xây lại có thể thua mà vẫn cho thấy hướng đi. Một đội bóng đang loay hoay có thể thắng mà chẳng cho thấy gì. Hà Lan đang ở vế thứ hai. Bốn trận bất bại mà vẫn chưa trả lời được câu hỏi cơ bản nhất: đội bóng này muốn chơi thứ bóng đá gì? Chừng nào câu hỏi ấy còn bỏ ngỏ, mọi chiến thắng chỉ là tạm bợ. Khi Nations League đến, Hà Lan sẽ bước vào vùng nước sâu hơn. Đó là thời điểm mọi khoảng trống bị phơi ra, và mọi lời khen ngợi tạm thời bị thay bằng phán xét. Nếu tuyến giữa vẫn chỉ có hai cái tên, nếu hàng thủ vẫn để lộ khoảng cách giữa các tuyến, thì cái gọi là bất bại sẽ nhanh chóng trở thành ký ức. Điều quyết định sẽ không đến từ một trận thắng đẹp. Nó đến từ khả năng trả lời một câu hỏi rất cụ thể: Hà Lan sẽ chơi thế nào khi không có de Jong, khi Gravenberch bị kèm chặt, khi Van Dijk phải lùi sâu hơn? Nếu câu trả lời vẫn là chờ đã, thì chuỗi bất bại này chỉ là một lớp sơn phủ lên một vết nứt đang dài ra. Trách nhiệm không cần khán đài, nó chỉ cần một người giữ kỷ luật mỗi sáng — và ở cấp độ đội tuyển, kỷ luật ấy là sự trung thực với điểm yếu của chính mình. Có những sai lầm chỉ lộ diện sau khi mùa giải kết thúc, khi ánh đèn đã tắt. Với Oranje, ánh đèn chưa tắt. Nhưng tôi đã nghe thấy tiếng rạn.