Honda Center và cuộc tổng duyệt Olympic 2028: Bóng chuyền thử mình ở Anaheim

Honda Center ở Anaheim có một hàng ghế không bao giờ được bán. Nó nằm sau đường biên dọc, khuất sau khung thành khúc côn cầu mỗi khi nhà thi đấu trở về hình hài cũ. Ở đó người ta đặt bảng điều khiển ánh sáng, hộp cáp tín hiệu truyền hình, một chiếc bàn nhỏ ghi tốc độ luồng gió thổi ra từ hệ thống điều hòa, và vài chồng giấy ghi chú của đội kỹ thuật. Khán đài gần mười bảy nghìn chỗ luôn hướng về phía lưới. Hàng ghế ấy thì hướng về phía ngược lại, về phía những thứ không ai vỗ tay. Khi một trận bóng chuyền được dựng lên trong một nhà thi đấu sinh ra cho môn thể thao khác, ký ức của khán giả thường chỉ giữ lại tỷ số. Tôi thì nhớ hàng ghế đó. Suốt mười bảy năm theo nghề, tôi học được một điều tưởng như nghịch lý: thứ quyết định một sự kiện thể thao có sống nổi hay không thường nằm ở rìa, chứ không nằm ở tâm. Một cái tên đọc sai ba lần vẫn là một câu chuyện đúng, nếu mình chịu nghe kỹ. Và ở Anaheim, cái tên đang được đọc nhiều nhất chính là Honda Center. Honda Center nằm tại Anaheim, bang California, cách trung tâm Los Angeles khoảng bốn mươi kilômét về phía đông nam. Đây là nhà thi đấu đa năng với sức chứa khoảng mười bảy nghìn chỗ cho khúc côn cầu, và có thể chứa nhiều hơn khi cấu hình lại cho các môn thể thao trong nhà. Nơi đây từng là sân nhà của Anaheim Ducks ở giải khúc côn cầu nhà nghề Bắc Mỹ, từng tổ chức những đêm nhạc lớn và nhiều sự kiện võ thuật tổng hợp. Nhưng điều đưa Honda Center vào các bản tin bóng chuyền lại nằm ở một quyết định mang tính nhiều năm: đây sẽ là địa điểm thi đấu môn bóng chuyền trong nhà tại Thế vận hội Los Angeles 2028, với thời gian dự kiến từ ngày 14 đến ngày 30 tháng 7 năm 2028. Tôi đến Anaheim không phải để ngồi ở khu vực kỹ thuật, mà để viết kịch bản cho một phim tài liệu về hành trình của những đội bóng nhỏ tới vòng loại Olympic. Nói cách khác, tôi đứng ở đúng cái rìa mà tôi vẫn thích đứng. Từ cái rìa đó, tôi nhìn thấy một sự kiện đang được ban tổ chức gọi là cuộc tổng duyệt cho bóng chuyền Olympic. Cuộc tổng duyệt ấy có ba lớp. Lớp thứ nhất là lớp sân bãi: mặt sàn được trải thảm chuyên dụng, hệ thống lưới và cột được lắp theo tiêu chuẩn thi đấu quốc tế, khoảng cách từ đường biên tới hàng ghế khán giả được đo lại, và các ô thoát hiểm cho trọng tài, trọng tài biên cùng đội ngũ y tế được vạch bằng băng dính màu. Lớp thứ hai là lớp truyền hình: số lượng vị trí camera, góc máy trên cao, máy quay siêu chậm ở đường biên, hệ thống lấy tín hiệu từ các cảm biến dưới sàn. Lớp thứ ba, và cũng là lớp ít được nhắc tới nhất, là lớp vận hành con người: bao nhiêu người nhặt bóng, bao nhiêu nhân viên kiểm soát vé, bao nhiêu tình nguyện viên dẫn đường cho khán giả từ bãi đỗ xe tới cửa vào. Trong ba lớp đó, lớp thứ ba là lớp dễ đổ vỡ nhất, và cũng là lớp mà một phim tài liệu như của tôi có thể quay được nhiều nhất. Tôi đã ngồi suốt buổi chiều ở khu vực cửa số bảy, quan sát một bạn tình nguyện viên trẻ tuổi cầm tấm biển chỉ dẫn bằng hai thứ tiếng, miệng đọc nhẩm tên các đội để không đọc sai trước khán giả. Bạn ấy đọc sai tên một đội châu Á ba lần liền, rồi đỏ mặt xin lỗi người hướng dẫn. Tôi không cười. Tôi đã từng ở đúng vị trí đó, trong một đêm bản quyền phát thanh, khi tôi đọc sai tên một tiền vệ ba lần trong hiệp một và bị khán giả gọi điện phàn nàn. Chính vì thế, tôi tin rằng một cuộc tổng duyệt không chỉ kiểm tra máy móc. Nó kiểm tra ký ức cơ bắp của cả một bộ máy. Khán đài trống mùa dịch không phải im lặng, nó là tiếng vọng của những người từng ở đó. Một nhà thi đấu hai vạn chỗ khi không có khán giả sẽ kể cho bạn nghe về chính nó bằng âm thanh của bước chân, tiếng băng dính bóc ra, tiếng một quả bóng nảy xuống sàn gỗ. Những âm thanh đó không xuất hiện trên truyền hình, nhưng chúng là thứ đầu tiên mà bất kỳ ai bước vào sân cũng phải học cách nghe. Về mặt thể thức, sự kiện tại Anaheim được thiết kế theo dạng một chặng đấu tập trung, nơi nhiều đội tuyển quốc gia thi đấu vòng tròn trong vài ngày, mỗi đội gặp nhau một lần, và kết quả được tính vào hệ thống điểm xếp hạng của liên đoàn quốc tế. Cách tổ chức này không mới. Điều mới nằm ở chỗ nó được đặt trong một nhà thi đấu sẽ còn phục vụ Thế vận hội, và được phát sóng tới nhiều thị trường khác nhau, trong đó có châu Á. Múi giờ Thái Bình Dương của California đi sau giờ Việt Nam khoảng mười bốn tới mười lăm tiếng, tùy theo mùa. Một trận đấu diễn ra lúc bảy giờ tối giờ địa phương sẽ rơi vào khoảng chín tới mười giờ sáng hôm sau ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Với khán giả Việt Nam, đó là khung giờ của những người mở điện thoại trong giờ nghỉ giải lao. Với nhà đài, đó là khung giờ có thể bán quảng cáo. Với ban tổ chức, đó chỉ là một dòng trong bảng tính. Ba cách nhìn ấy không bao giờ trùng nhau, và chính khoảng lệch đó là nơi những câu chuyện bị bỏ quên. Tôi từng theo dõi một chặng đấu tương tự ở nước ngoài vài năm trước, ngồi trong một quán cà phê ở Thành Đô lúc mười giờ sáng, vừa cắm cúi ghi chép vừa nghe tiếng bình luận bằng thứ tiếng mình không thạo. Trận đấu kết thúc, tôi chỉ kịp ghi lại ba dòng, nhưng ba dòng đó về sau trở thành xương sống cho một chương phim. Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi dạy tôi rằng điều đáng giá nhất không phải là điểm số cuối cùng, mà là cách một khán đài im lặng hoặc gào lên ở một thời điểm cụ thể nào đó. Về mặt cơ chế vòng loại, bóng chuyền Olympic vận hành theo một hệ thống nhiều tầng. Đội chủ nhà của Thế vận hội có suất tự động. Các suất còn lại được phân bổ qua vòng loại châu lục, qua giải đấu toàn cầu và qua bảng xếp hạng của liên đoàn quốc tế được cập nhật liên tục theo từng trận. Điều đó có nghĩa mỗi trận đấu ở một nhà thi đấu xa xôi như Honda Center không chỉ là một trận thắng hay thua, mà là một phép cộng hoặc trừ vào một con số mà đội tuyển phải mang theo suốt hai năm. Với bóng chuyền nữ Việt Nam, đây là câu chuyện vừa quen vừa đau. Đội tuyển từng vươn lên mạnh mẽ ở đấu trường châu Á, từng có những cá nhân khiến các giải đấu quốc tế phải chú ý, như Trần Thị Thanh Thúy với khả năng đánh biên và tinh thần thi đấu không buông, hay Nguyễn Thị Bích Tuyền với những pha đập ở vị trí đối diện. Nhưng khoảng cách giữa việc được chú ý và việc giành được một suất dự Thế vận hội vẫn còn rất lớn, bởi vì hệ thống điểm xếp hạng thưởng cho những đội có điều kiện thi đấu nhiều, đi lại nhiều, và có nguồn lực để duy trì một đội hình ổn định qua nhiều năm. Mùa hè đội nữ tan rã, tôi học được rằng đội bóng không chết trên sân, nó chết khi không còn ai kể chuyện. Tôi đã từng đứng giữa một sân tập vắng ở Thành Đô, nhìn những chiếc ghế nhựa còn nguyên vết mồ hôi, và hiểu rằng một suất dự Thế vận hội không chỉ được quyết định bởi những pha bóng trên lưới. Nó được quyết định bởi ai còn đủ tiền để mua vé máy bay, ai còn đủ người để tập luyện, và ai còn đủ kiên nhẫn để kể tiếp câu chuyện của mình. Quay lại với Honda Center. Việc chuyển đổi một nhà thi đấu khúc côn cầu thành sân bóng chuyền là một bài toán kỹ thuật thú vị hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó. Người ta phải tháo lớp băng, dựng lại hệ thống làm lạnh, phủ lên một mặt sàn tạm có độ đàn hồi khác hẳn, rồi tính lại luồng gió điều hòa sao cho quả bóng bay không bị lệch. Một luồng gió mạnh thêm vài phần trăm có thể biến một đường phát bóng an toàn thành một lỗi giao bóng ở điểm quyết định. Đó là loại chi tiết mà không khán giả nào nhìn thấy, nhưng nó nằm trong đầu của mọi huấn luyện viên. Đi kèm với đó là hệ thống xem lại tình huống, thứ mà tôi luôn theo dõi với con mắt dè chừng. Trong bóng chuyền hiện đại, quyền yêu cầu xem lại đã trở thành một phần của chiến thuật, đôi khi còn quan trọng hơn cả một quyền thay người. Huấn luyện viên giữ lại lượt yêu cầu cho những thời điểm nhạy cảm, và đôi khi chính việc chờ đợi kết quả xem lại lại làm nguội đi đà hưng phấn của một đội đang lên tinh thần. Ranh giới mong manh giữa việc sửa một sai lầm rõ ràng và việc bóp nghẹt một khoảnh khắc bùng nổ là ranh giới mà môn thể thao này sẽ còn phải tranh luận nhiều. Ở rìa sân, có một nghề mà truyền hình gần như không bao giờ gọi tên: người nhặt bóng. Họ là những thiếu niên mặc áo đồng phục, ngồi bất động ở bốn góc, và chỉ lao ra trong khoảng hai giây giữa các pha bóng. Tốc độ của một trận bóng chuyền đỉnh cao phụ thuộc một phần vào họ. Một người nhặt bóng chậm nửa giây có thể làm nhịp trận đấu chùng xuống. Tôi đã dành hẳn một buổi để đếm số lần một cậu bé ở góc sân số ba đứng dậy, và con số khiến tôi ngạc nhiên: hơn hai trăm lần trong một trận. Không ai trao huy chương cho cậu ấy. Giá vé cũng là một câu chuyện ở rìa. Một nhà thi đấu lớn ở California đồng nghĩa với chi phí vận hành lớn, và chi phí đó phải được bù lại từ đâu đó. Với một gia đình Việt Nam muốn đưa con đi xem bóng chuyền Olympic, bài toán không chỉ là giá vé, mà còn là vé máy bay, chỗ ở, và thời gian. Những người ngồi được ở hàng ghế gần lưới trong một trận Olympic thường không phải là những người yêu bóng chuyền nhất. Họ là những người có điều kiện nhất. Khoảng cách đó tồn tại ở mọi kỳ Thế vận hội, và nó là thứ mà không một cuộc tổng duyệt nào giải quyết được. Ở đây có một góc nhìn ngược dòng mà tôi cho là cần thiết. Người ta thường nói rằng việc đưa bóng chuyền vào một nhà thi đấu lớn như Honda Center là một bước tiến của môn thể thao này. Tôi không chắc. Một nhà thi đấu lớn không tự động sinh ra một nền bóng chuyền khỏe. Nó sinh ra một sân khấu đẹp cho truyền hình, một không gian đẹp cho nhà tài trợ, và một áp lực mới cho những liên đoàn nhỏ phải đủ tiền để đưa đội của mình tới đó. Nếu một cuộc tổng duyệt được gọi là cuộc tổng duyệt của bóng chuyền, nhưng phần lớn thời gian bên trong nó lại dành cho việc kiểm tra đường truyền và ánh sáng, thì câu hỏi đúng không phải là sân đã sẵn sàng chưa, mà là môn thể thao này đang được chuẩn bị cho ai. Tôi không phản đối những nhà thi đấu lớn. Tôi chỉ muốn nhắc rằng một hàng ghế kỹ thuật sau đường biên dọc không bao giờ xuất hiện trong bất kỳ thước phim quảng bá nào, dù nó là nơi quyết định trận đấu có được phát đi hay không. Bóng chuyền là môn thể thao của những khoảng cách ngắn và những quyết định nhanh, nhưng nó cũng là môn thể thao của những con người đứng ở rìa. Khi chúng ta ca ngợi một sân đấu, chúng ta thường quên rằng sân đấu ấy chỉ có ý nghĩa khi có người đứng bên ngoài nó để kể lại. Phim tài liệu thể thao không phải để trả lời ai thắng, mà để hỏi vì sao người ta yêu đến vậy. Cuộc tổng duyệt ở Anaheim cũng vậy. Khi ánh đèn tắt và hàng ghế kỹ thuật được tháo đi, điều còn lại không phải là một nhà thi đấu đã sẵn sàng, mà là câu hỏi liệu một cầu thủ mười tám tuổi ở một tỉnh xa của Việt Nam có còn tin rằng sân chơi này thuộc về mình hay không. Bốn năm nữa, khi tiếng còi khai mạc vang lên ở Los Angeles, chúng ta sẽ biết câu trả lời.