Sổ sách V.League: những khoảng trống chưa ai giải trình

Phút 34 trận chung kết lượt về ASEAN Championship 2026 trên sân Rajamangala, Nguyễn Xuân Son nằm lại trên cỏ. Trước đó không lâu, anh đã ghi bàn và kiến tạo trong cùng một hiệp. Đến lúc rời sân, anh phải nằm cáng. Kết quả kiểm tra sau đó là gãy xương, nghỉ dài hạn.

Trên khán đài hôm ấy, không ai hỏi một câu rất đơn giản: ai đã ký duyệt số phút thi đấu của anh trong mười hai tháng trước đó.

Xuân Son về Việt Nam sau thời gian thi đấu ở Hàn Quốc, khoác áo Thép Xanh Nam Định, chơi gần trọn giai đoạn một V.League, rồi bước thẳng vào chiến dịch đội tuyển quốc gia. Lịch thi đấu bị nén tới mức mọi đội ngũ y tế đều bị đẩy vào thế chữa cháy. Tôi chọn chi tiết này làm điểm mở đầu vì nó chứa sẵn cả hai vấn đề của bóng đá Việt Nam: một cầu thủ bị vắt kiệt, và một hệ thống không ai chịu trách nhiệm giải trình về việc vắt kiệt ấy.

Bóng đá Việt Nam nói rất nhiều về chấn thương, về phong độ, về sai lầm chiến thuật. Gần như không bao giờ nói về cuốn sổ đứng sau tất cả những thứ đó.

V.League 1 có 14 câu lạc bộ, vận hành bởi Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) trong khung quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF). Cấu trúc giải đấu rõ ràng tới mức có thể vẽ ra trong ba dòng. Cấu trúc dòng tiền thì không.

Bất kỳ ai từng làm dữ liệu về bóng đá Việt Nam đều gặp cùng một rào cản trong tuần đầu tiên: phần lớn câu lạc bộ không công bố báo cáo tài chính. Không niêm yết, không sàn giao dịch, không có cơ chế công khai định kỳ theo kiểu UEFA. Những gì ra công chúng thường chỉ là một khoản tài trợ được nhắc ở cuối bản tin, hoặc một thông cáo ghi rằng thương vụ có mức phí không được tiết lộ.

Cơ cấu chủ sở hữu lại dễ nhận diện nếu chịu đọc. Hà Nội FC gắn với T&T Group. Viettel là doanh nghiệp quốc phòng. Công an Hà Nội thuộc hệ thống công an. SHB Đà Nẵng gắn với một ngân hàng. Becamex Bình Dương gắn với một tổng công ty hạ tầng. Hoàng Anh Gia Lai gắn với một tập đoàn tư nhân. Thép Xanh Nam Định gắn với một tập đoàn vật liệu. Sông Lam Nghệ An, Hải Phòng, Hà Tĩnh, Thanh Hóa sống dựa vào ngân sách tỉnh và các doanh nghiệp địa phương.

Mô hình ấy có thật và vận hành ổn định. Nó cũng tạo ra một hệ quả cụ thể: tiền vào bóng đá Việt Nam chủ yếu là tiền của một nhóm rất nhỏ chủ thể, không phải tiền của thị trường. Khi nguồn tiền đến từ một chủ thể duy nhất, câu hỏi minh bạch dịch chuyển từ “có bao nhiêu” sang “ai quyết định chi”.

Mùa giải kéo dài từ tháng 9 tới tháng 6 năm sau, bị cắt vụn bởi các đợt tập trung đội tuyển và Cúp Quốc gia. Nhóm dự AFC Champions League Two phải cày thêm lịch giữa tuần. Một trụ cột của đội vừa đá V.League, vừa đá cúp châu lục, vừa lên tuyển có thể chạm ngưỡng bốn mươi trận chính thức trong một năm dương lịch. Đây là dữ kiện kiểm chứng được bằng lịch thi đấu công bố, không cần suy đoán.

Không thể bỏ qua thêm một tầng nữa: hệ sinh thái truyền thông. Ở Việt Nam, áp lực dư luận bóng đá tập trung rất mạnh trên các hội nhóm Facebook và kênh bình luận YouTube, chứ không nằm ở báo in hay truyền hình. Khoảng cách chất lượng giữa các nguồn rất lớn, từ kênh chính thức của VFF và câu lạc bộ cho tới các trang tổng hợp không kiểm chứng. Khi không có tài liệu gốc, mọi tranh luận về tài chính câu lạc bộ đều bị đẩy về phía tin đồn.

Điểm mù đầu tiên nằm ở chỗ giao dịch. Phần lớn thương vụ nội bộ V.League được công bố với cụm từ mức phí không tiết lộ. Không có nghĩa vụ công bố, không có cơ quan nào đối chiếu chéo giữa giá trị hợp đồng và giá trị ghi trên sổ. Thị trường chuyển nhượng không bao giờ nói dối nếu bạn chịu đọc cột phí môi giới thay vì cột giá cầu thủ. Vấn đề là ở Việt Nam, cả hai cột đều không tồn tại công khai.

Hệ quả không nằm ở chỗ câu lạc bộ che giấu điều gì bất hợp pháp. Hệ quả nằm ở chỗ không ai kiểm tra được. Một khoản phí môi giới mười phần trăm và một khoản phí môi giới ba mươi phần trăm trông giống hệt nhau trên bản tin. Cả hai đều được gọi là mức phí không tiết lộ.

Khoảng trống thứ hai là doanh thu. Bản quyền truyền hình V.League từng được bán tập trung với giá trị thấp so với quy mô dân số và mức độ quan tâm thực tế. Tài trợ áo đấu, tài trợ giải, tiền bản quyền — ba dòng này thường được gộp vào một câu duy nhất trong thông cáo. Khi một câu lạc bộ phụ thuộc chủ yếu vào một doanh nghiệp mẹ, doanh thu thương mại trở thành dòng trang trí trên báo cáo chứ không phải nguồn sống. Điều đó giải thích vì sao rất ít câu lạc bộ Việt Nam có thể sống sót nếu chủ đầu tư rút lui trong một mùa.

Khoảng trống thứ ba là cơ chế cấp phép. VFF và AFC có bộ tiêu chí cấp phép câu lạc bộ bao gồm tiêu chí tài chính. Trên giấy, đây là công cụ mạnh nhất để buộc minh bạch. Trên thực tế, việc thực thi ở Việt Nam mang tính hành chính nhiều hơn là chế tài. Không có án phạt nặng, không có tiền lệ công khai về một câu lạc bộ bị loại khỏi giải vì lý do tài chính. Một bộ tiêu chí không có tiền lệ thì vẫn chỉ là một văn bản.

Khoảng trống thứ tư là vòng quay huấn luyện viên. V.League thay tướng với tần suất cao, và phần lớn các cuộc thay người đứng đầu diễn ra giữa mùa. Mỗi lần như vậy, hợp đồng cũ bị chấm dứt, hợp đồng mới được ký, và khoản đền bù — nếu có — không bao giờ xuất hiện trong bất kỳ tài liệu công khai nào. Văn hoá thể thao đẹp nhất khi nhìn từ khán đài; kinh tởm nhất khi nhìn từ phòng kế toán. Ở V.League, phòng kế toán thậm chí không mở cửa cho ai nhìn.

Khoảng trống thứ năm, ít được nhắc nhưng đắt giá nhất, là chuỗi đào tạo trẻ. Học viện Hoàng Anh Gia Lai từng là hình mẫu xuất khẩu cầu thủ. Nhưng chi phí vận hành một học viện đủ chuẩn không hề nhỏ, và nó chỉ tồn tại được khi doanh nghiệp mẹ còn tiền. Một câu lạc bộ tỉnh không có học viện sẽ mua cầu thủ từ nơi khác, đẩy giá chuyển nhượng nội địa lên, và vòng xoáy đó không có điểm dừng.

Người ta gọi tôi là kẻ hoài nghi; tôi gọi mình là người biết đọc sổ sách đằng sau sân cỏ. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, thứ đáng lo không nằm ở một thương vụ cụ thể nào. Thứ đáng lo là không có thương vụ nào để kiểm tra.

Một ví dụ nằm ở đường ra nước ngoài của cầu thủ. Nguyễn Quang Hải sang Pau FC, Nguyễn Công Phượng qua Sint-Truiden rồi Yokohama FC, Đoàn Văn Hậu tới Heerenveen, Nguyễn Văn Toàn sang Seoul E-Land, Nguyễn Tuấn Anh tới Yokohama FC. Đây là dòng chảy tài năng có thật, được báo chí quốc tế ghi nhận. Nhưng phần lớn các thương vụ này được công bố ở dạng cho vay hoặc chuyển nhượng tự do, kèm những điều khoản không ai kiểm chứng được. Câu lạc bộ chủ quản thu về bao nhiêu, giữ lại bao nhiêu phần trăm cho lần bán tiếp theo — đó là vùng mù.

Cùng lúc, dòng chảy ngược lại cũng đáng chú ý. Filip Nguyễn, thủ môn sinh ra ở CH Czech, nhập quốc tịch Việt Nam và khoác áo Công an Hà Nội. Nguyễn Xuân Son nhập tịch và trở thành trung phong số một của đội tuyển. Đây là hai thương vụ có giá trị thể thao lớn, và cả hai đều không kèm theo bất kỳ công bố tài chính nào. Không ai biết chi phí thật của việc nhập tịch một cầu thủ là bao nhiêu, ai trả, và trả cho ai.

Có một cách đọc khác, và tôi cho rằng nó đúng một phần. Sự phụ thuộc vào doanh nghiệp mẹ và ngân sách tỉnh đã đóng vai trò bệ phóng cho nhiều dự án bóng đá. Không có T&T Group thì Hà Nội FC không có trung tâm đào tạo trẻ tử tế. Không có doanh nghiệp vật liệu đứng sau, Thép Xanh Nam Định không thể xây một đội hình đủ dày để đá V.League và cúp châu lục song song. Không có ngân sách tỉnh, nhiều địa phương sẽ không còn bóng đá chuyên nghiệp trong hai mùa.

Ở một thị trường mà doanh thu bản quyền còn mỏng và sức mua của khán giả sân vận động còn hạn chế, mô hình doanh nghiệp mẹ là lựa chọn thực dụng. Đòi hỏi minh bạch theo chuẩn châu Âu ngay lập tức, trong khi nguồn thu chưa đủ nuôi chính mình, có thể dẫn tới kết quả ngược: các câu lạc bộ chuyển sang hình thức sở hữu mờ hơn, hoặc biến mất.

Nhưng lập luận ấy dừng lại ở một điểm. Một nguồn tiền duy nhất càng lớn thì rủi ro tập trung càng cao, và rủi ro tập trung không thể quản trị bằng thiện chí. Nếu chủ đầu tư gặp khó khăn trong hoạt động kinh doanh chính, đội bóng là khoản bị cắt đầu tiên. Không có báo cáo công khai nào cho phép người hâm mộ nhìn thấy trước thời điểm đó.

Có một lập luận nữa đáng cân nhắc: minh bạch không tự động tạo ra tiền. Công bố đầy đủ mà doanh thu vẫn mỏng thì câu lạc bộ vẫn khó sống. Đó là lý do cuộc tranh luận này phải gắn với bài toán doanh thu, không tách rời.

Điều tôi không muốn làm là gán nhãn sai phạm cho một cấu trúc chưa từng được kiểm toán. Rủi ro sai phạm và bằng chứng sai phạm thuộc hai phạm trù khác nhau. Việc cần làm là tách chúng ra, rồi yêu cầu đủ dữ liệu để phân biệt.

Có một việc bóng đá Việt Nam có thể làm mà không cần tới một đồng ngân sách mới: công bố đủ dữ liệu để người ngoài kiểm tra chéo. Ba trường thông tin tối thiểu — cơ cấu sở hữu câu lạc bộ, giá trị chuyển nhượng kèm phí môi giới, và khoản đền bù huấn luyện viên — sẽ thay đổi cách toàn bộ giải đấu được đọc trong vòng hai mùa. Không cần kiểm toán quốc tế, không cần luật mới. Chỉ cần một quy định công bố và một cơ chế đối chiếu.

Xuân Son sẽ trở lại sân cỏ. Câu hỏi về việc ai ký duyệt số phút thi đấu của anh thì vẫn nằm đó, không ai trả lời.