45 Hội đồng địa phương, một thí nghiệm thuế: Sindh đang đánh thuế lại nền tảng của mình

Hãy nhìn xuống đáy bảng xếp hạng—nơi các giải đấu thực sự được định đoạt. Trong bóng đá, người ta nhìn bảng xếp hạng để biết ai dẫn đầu; tôi nhìn xuống đáy bảng để tìm ai sắp không còn ở đó. Nhưng hôm nay, tôi muốn kéo bạn rời khỏi sân cỏ, để bước vào một hành lang khác: nơi chính quyền tỉnh Sindh, với sự chống lưng của Ngân hàng Thế giới, đang triển khai một cuộc khai quật thuế địa phương lớn chưa từng thấy. Không có bàn thắng nào ở đây, nhưng có một trận đấu dài hơi về ngân sách, thể chế, và những người dân không có lối thoát. Bối cảnh thường được đồng thuận là thế này: các thành phố trực thuộc Sindh—đặc biệt là Karachi—từ lâu đã sống trong một nghịch lý. Đất đai là một trong những tài sản có giá trị nhất tỉnh này, nhưng nguồn thu từ thuế bất động sản lại chỉ đủ để vận hành một cách tượng trưng. Karachi, trung tâm kinh tế của Pakistan, đóng góp phần lớn GDP quốc gia, nhưng các hội đồng thành phố vẫn phải vật lộn để trả lương cho nhân viên vệ sinh. Các cuộc điều tra dân số về đất đai hoặc là không tồn tại, hoặc là nằm trong những tập hồ sơ bụi bặm không ai đụng tới. Đó là một câu chuyện xưa như trái đất. Ai cũng biết vấn đề, nhưng không ai chạm vào. Nhưng nếu bạn nhìn kỹ vào kế hoạch mà Sở Chính quyền Địa phương (LGD) vừa trình làng—một cuộc khảo sát tận cửa từng nhà, phủ rộng 45 hội đồng địa phương, với sự hậu thuẫn của Ngân hàng Thế giới—bạn sẽ thấy một tham vọng lặng lẽ. Bề ngoài, mục tiêu là tăng doanh thu từ thuế bất động sản. Nhưng gã khổng lồ ngủ quên ở đây không phải là số tiền thu được, mà là việc chính quyền tỉnh lần đầu tiên chấp nhận xây dựng một hệ thống dữ liệu đất đai từ con số không. Họ không chỉ đang cải cách thuế. Họ đang tạo ra một bản đồ—một bản đồ về ai đang sở hữu gì, ai đang sinh sống ở đâu, và ai có thể bị đánh thuế để nuôi một cỗ máy đô thị. Bài toán bắt đầu từ những con số cụ thể. Giai đoạn đầu triển khai tại 20 hội đồng bên ngoài Karachi, bao gồm Hyderabad (9 hội đồng), Sukkur (3), Larkana (4), Mirpurkhas (2) và Shaheed Benazirabad (2). Tại Karachi, con số lên tới 25 hội đồng—một sự phân bổ cho thấy khu vực đô thị lớn nhất vẫn là ưu tiên hàng đầu. Tổng cộng, 45 hội đồng sẽ tham gia cuộc điều tra đất đai, tận dụng kinh nghiệm từ dự án CLICK trước đó. Điều thú vị là sự lựa chọn này không chỉ là vấn đề kỹ thuật. Hyderabad, Larkana, Sukkur—những thành phố này nằm trong vùng ảnh hưởng của các gia tộc chính trị lớn, nơi các mối quan hệ đất đai thường bị chi phối bởi quyền lực phi chính thức. Việc đưa họ vào vòng khảo sát không chỉ là một bài tập về bản đồ, mà là một đòn tấn công vào một cấu trúc quyền lực ngầm. Về mặt kỹ thuật, phương pháp này không có gì mới mẻ: điều tra viên sẽ gõ cửa từng hộ gia đình, ghi nhận diện tích đất, công năng sử dụng, và tình trạng sở hữu. Dữ liệu sẽ được số hóa, kết hợp với hệ thống GIS để tạo ra một cơ sở dữ liệu tập trung. Về bản chất, đây là một cuộc tổng điều tra tài sản. Nhưng điều làm cho thí nghiệm này trở nên đáng chú ý không nằm ở công nghệ, mà nằm ở một chi tiết ít được nhắc tới: các Ủy ban Công dân Thị trấn (Town Citizen Committees) sẽ tham gia vào quá trình giám sát. Đây là một sự lồng ghép hiếm hoi. Thông thường, các cuộc khảo sát thuế do cơ quan hành chính tự thực hiện, với người dân chỉ xuất hiện khi bị phạt. Việc đưa các ủy ban công dân vào có thể được xem như một nỗ lực tạo ra sự đồng thuận và tính minh bạch. Nhưng cũng có thể diễn giải theo hướng khác: chính quyền đang tìm cách chia sẻ rủi ro chính trị cho cộng đồng. Nếu cuộc khảo sát tạo ra phản ứng dữ dội—và nó chắc chắn sẽ như vậy—thì các ủy ban này sẽ là bộ giảm xóc đầu tiên. Dữ liệu thu được sẽ được chuyển cho Hội đồng Doanh thu (Board of Revenue) và LGD để xây dựng khung giá đất mới. Con số mục tiêu từ Ngân hàng Thế giới là tăng gấp đôi doanh thu thuế bất động sản của Sindh trong vòng 5 năm. Con số này—nếu đạt được—sẽ biến Sindh thành một trong những tỉnh có nguồn thu địa phương mạnh nhất Nam Á. Nhưng hãy để tôi nói thẳng: đây là một cú cá cược lớn, và những người đặt cược có vẻ quên mất rằng thị trường này đã bị bỏ bê trong nhiều thập kỷ. Sự thật tôi muốn phá vỡ ở đây là: không giết được tôi; nó chỉ làm sắc hơn những nhận định sau này. Trong một trận bóng đá, các đội bóng lớn không thắng vì họ mua sắm nhiều hơn, mà vì họ ép sân tốt hơn ở những khu vực quyết định. Tương tự, một hệ thống thuế thành công không nên chỉ trông chờ vào việc tăng giá đất trên giấy tờ. Nó cần phải giải quyết một câu hỏi chưa có lời giải: những người dân—đặc biệt là những người thuê nhà và các hộ gia đình có thu nhập thấp—sẽ được đối xử như thế nào khi cuộc điều tra chỉ ra họ đang sống trong những khu đất có giá trị cao? Liệu họ có bị đẩy ra ngoài bởi một đợt tăng thuế đột biến, hay chính quyền có cơ chế bảo vệ? Kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy, thuế bất động sản thường trở thành công cụ để hợp thức hóa tình trạng di dời lớp người nghèo đô thị. Tôi có thể sai, và tôi sẵn sàng chấp nhận điều đó. Có thể các Ủy ban Công dân Thị trấn sẽ thực sự trở thành một kênh đối thoại hiệu quả, giúp người dân hiểu được lợi ích của việc có một nguồn ngân sách địa phương vững mạnh. Có thể đội ngũ điều tra viên được đào tạo kỹ lưỡng và tiếp cận với tinh thần xây dựng, không phán xét. Có thể Chính quyền tỉnh Sindh đã thực sự học được bài học từ dự án CLICK, và lần này sẽ không có những sai lầm ngớ ngẩn như bỏ sót các khu ổ chuột hoặc các khu vực nhà ở không chính thức trong bản đồ đất đai. Điểm mù chiến thuật thực sự nằm ở một chỗ khác: khả năng thực thi. Một hệ thống dữ liệu tốt chỉ có ý nghĩa khi bạn có một bộ máy hành chính đủ mạnh để sử dụng nó. Sindh nổi tiếng với bộ máy hành chính vướng víu, nơi các cuộc đình công của nhân viên thuế diễn ra như một mùa giải bóng đá—đều đặn và đầy kịch tính. Nếu không có sự cải cách song song về quản trị, thì khoản đầu tư này sẽ chỉ tạo ra một thư viện dữ liệu đẹp đẽ, chứ không phải một dòng doanh thu. Nhìn từ bên ngoài, tôi thấy một phép ẩn dụ mà một nhà báo thể thao như tôi không thể bỏ qua. Sindh 45 hội đồng đang tham gia vào một trò chơi chuyền bóng mà ở đó, trái bóng chính là thông tin đất đai. Quyền sở hữu đất đai chuyền từ tay người này sang tay người khác, qua các thế hệ, qua các ranh giới hành chính. Người ta nhìn vào bản đồ quy hoạch để biết khu vực nào sắp phát triển; tôi nhìn vào bản đồ khảo sát để tìm ra ai sắp bị gạt ra khỏi cuộc chơi. Câu hỏi không phải là họ có thể tăng thuế bao nhiêu, mà là họ có thể biến dữ liệu thành tiếng nói—cho chính quyền và cho người dân—mà không làm vỡ vụn lòng tin xã hội vốn đã rất mỏng manh hay không. Một tháng rưỡi không bóng đá, tôi không cần mở Football Manager để thấy sự khốc liệt của trận đấu này. Mùa giải thường niên của Sindh đang diễn ra ngay trên vỉa hè, trong những hành lang cơ quan, và trong bếp của những người nội trợ đang lo lắng về hóa đơn thuế nhà mới. Đồng thuận là nơi câu chuyện chết lặng; tôi chọn đứng ở chỗ gió thổi ngược. Nhiều người sẽ chúc mừng Sindh vì đã nhận được một khoản vay mới từ Ngân hàng Thế giới. Tôi không chúc mừng. Tôi muốn xem họ sử dụng thành quả của chính mình như thế nào khi các con số bắt đầu được công bố. Khi họ trình bày báo cáo đầu tiên về số lượng bất động sản được khảo sát, tôi sẽ không hỏi: “Bao nhiêu?” Tôi sẽ hỏi: “Ai sở hữu những bất động sản đó, và ai không được ghi vào danh sách?” Tôi sẽ theo dõi cuộc điều tra này như một trận đấu cúp. Vòng một—họ khảo sát ở Hyderabad, nơi có những khu phố cổ với lịch sử tranh chấp đất đai dày đặc. Vòng hai—họ chuyển đến Sukkur, nơi đất nông nghiệp và đất thổ cư có ranh giới mờ nhạt. Vòng tứ kết—Larkana, quê hương của đế chế Bhutto, nơi các vấn đề thuế vĩnh viễn gắn với ảnh hưởng chính trị. Và trận chung kết—Karachi, nơi 25 hội đồng sẽ phải đối mặt với một trong những mạng lưới đô thị phức tạp và bất thường nhất hành tinh. Không ai có thể dự đoán chắc chắn điều gì sẽ xảy ra. Nhưng một điều tôi có thể dám chắc: đây sẽ là một trận đấu mà kết quả không được quyết định trên bàn đàm phán, mà ở hàng ngàn cánh cửa mà các thanh tra viên sẽ gõ vào. Bóng lăn rồi. Hãy xem ai đứng vững.