Khóa đào tạo trọng tài snooker lớn nhất của WPBSA: 45 học viên, sáu trận thực hành và sợi dây vô hình giữ trận đấu đứng thẳng

Leeds, một buổi chiều mưa nhẹ. Tại Northern Snooker Centre, một người đàn ông cúi ngang mặt bàn, tay trái giữ khung gỗ, tay phải kéo cây bàn chải dọc theo lớp nỉ. Ông đi chậm và đều, như đang chải tóc cho một người đang ngủ. Không ai vỗ tay. Không có bảng điện tử nào nhảy số. Chỉ có tiếng vải sột soạt, tiếng lật giấy ở cuối phòng, và mùi phấn khô.

Tôi chọn khoảnh khắc ấy để mở bài, thay vì một cú pot 147 hay một pha safety kéo dài bốn mươi phút. Một động tác chải bàn, thứ mà ống kính truyền hình gần như không bao giờ chiếu, lại là điều kiện để mọi cú pot đẹp nhất tồn tại. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bi không chạm cơ ai. Và lần này, người ta tổ chức một khóa học để dạy đúng cái khoảnh khắc đó.

WPBSA, Hiệp hội Bi-a và Snooker Chuyên nghiệp Thế giới, vừa công bố khóa đào tạo trọng tài lớn nhất trong lịch sử của mình. Bốn mươi lăm ứng viên. Với một liên đoàn bóng đá, bốn mươi lăm người chẳng nói lên điều gì. Với snooker, nơi mỗi bàn chỉ cần đúng một trọng tài, nó là một tuyên bố về năng lực tổ chức.

Khóa học chạy theo hai giai đoạn. Phần lý thuyết trực tuyến bắt đầu từ tháng Bảy. Phần thực hành trực tiếp diễn ra tại West Yorkshire, trong lòng nước Anh. Chương trình được công nhận bởi 1st4sport Qualifications, một tổ chức cấp chứng chỉ của Vương quốc Anh. Hai người dẫn dắt là Chris Lovell, Giám đốc Huấn luyện và Phát triển Đào tạo của WPBSA, và Glen Sullivan-Bissett, Điều phối viên Khóa Trọng tài. Năm trọng tài đang làm nhiệm vụ ở World Snooker Tour gồm Humphries, Bell, Mason, Bannister và Ogburn, đóng vai trò người kèm cặp.

Đó là phần dữ kiện. Phần còn lại là điều tôi muốn nói.

Ở Nha Trang, nơi tôi sống, một giải bida phong trào cuối tuần thường có đúng một người vừa ghi bảng, vừa bắt lỗi, vừa lau bi, vừa nhắc giờ. Người đó thường không được trả tiền. Người đó thường không có chứng chỉ. Người đó đôi khi còn chơi luôn trận sau. Vì thế, khi đọc bản tin về bốn mươi lăm học viên ở Leeds, điều đầu tiên tôi nghĩ tới không phải nước Anh, mà là khoảng cách giữa một trọng tài được đào tạo bài bản và một người đứng cạnh bàn vì không ai khác chịu đứng.

Bên trong khóa học ấy, nội dung được chia thành những việc rất cụ thể. Hiểu luật. Xử lý bi. Dựng lại thế bàn. Chải và chặn mặt nỉ. Vận hành bảng điểm thủ công. Nghe thì nhỏ nhặt. Nhưng hãy thử hình dung một trận đấu mà mặt nỉ bị chải sai hướng. Hạt nỉ của vải có một chiều, và chiều ấy quyết định bi lăn nhanh hay chậm, nảy cao hay thấp. Một trọng tài chải ngược chiều sẽ làm cú safety của cơ thủ đi xa hơn dự tính hai mươi phân. Ở một trận đấu mà thắng thua nằm trong một cú chạm, hai mươi phân là cả một hiệp.

Rồi đến việc chặn mặt nỉ. Cú phá ban đầu của snooker tạo ra lực xoáy lớn, dễ làm cháy lớp vải. Người chặn đúng cách sẽ giữ cho bàn đấu sống thêm vài tháng. Không ai ghi công cho họ. Không một bảng thống kê nào ghi lại số giờ bàn đấu được kéo dài thêm nhờ một động tác cúi xuống.

Bảng điểm thủ công là chi tiết khiến tôi dừng lại lâu nhất. Trong snooker, trọng tài là người duy nhất nắm con số thật của trận đấu. Điện tử có thể hỏng. Màn hình có thể sai. Người cầm bảng thì không được sai. Trách nhiệm ấy biến trọng tài thành ký ức của trận đấu, thứ ký ức không thể tải lại.

Trong một frame đấu, người trọng tài còn phải làm những việc mà khán giả chỉ nhận ra khi chúng bị làm sai. Họ đọc tên cơ thủ trước mỗi lượt cơ. Họ đặt lại bi màu về đúng điểm. Họ tuyên bố lỗi, tuyên bố thiếu điểm, tuyên bố một cú đánh trượt mục tiêu. Họ quyết định khi nào một frame cần được đánh lại từ đầu. Mỗi quyết định như vậy đều có thể bị hai trăm người trong khán phòng và hàng trăm nghìn người qua màn hình phản đối, và họ phải đứng vững.

Ba cửa kiểm tra xếp liền nhau trong lộ trình: một bài kiểm tra luật, sáu trận thực hành dưới sự quan sát, và phần đánh giá có người kèm cặp. Không ai tốt nghiệp chỉ bằng việc có mặt đủ buổi.

Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Vậy hãy để chúng múa một lần. Bốn mươi lăm học viên. Sáu trận thực hành mỗi người. Nếu tất cả đều đi hết lộ trình, cả khóa tạo ra khoảng hai trăm bảy mươi lượt trận được điều hành có giám sát. Hai trăm bảy mươi lần một người tập nói đúng câu “foul, bốn điểm”. Hai trăm bảy mươi lần một người tập đứng yên khi cơ thủ đang ngắm. Khối lượng thực hành đó đủ để tạo phản xạ, và phản xạ là thứ không thể mua bằng tiền.

Tỷ lệ người kèm cặp cũng đáng chú ý. Năm trọng tài đang làm nhiệm vụ ở WST dẫn dắt bốn mươi lăm học viên, nghĩa là mỗi người phụ trách khoảng chín học viên. Mô hình này giống một dạng học nghề hơn là một lớp học. Người thầy không đứng trên bục giảng. Người thầy đi vòng quanh bàn, cúi xuống, chỉnh lại tay cầm bảng, và truyền lại những thứ không có trong sách.

Và đây là điều tôi muốn nhấn mạnh: giá trị lớn nhất của khóa học này không nằm ở bốn mươi lăm con người, mà nằm ở cấu trúc nhiều cửa kiểm tra bên trong nó. Cấu trúc ấy biến việc hành nghề trọng tài từ một thiện chí cá nhân thành một lộ trình có chuẩn mực. Đó là khác biệt giữa một người cầm bảng vì được nhờ, và một người cầm bảng vì đã được đào tạo để làm điều đó.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, từ những giải bida phong trào ở Khánh Hòa cho tới các giải chuyên nghiệp phát qua màn hình trong phòng khách, tôi nhận ra một quy luật khá lạnh lùng. Trình độ của một nền bida không được quyết định ở người chơi giỏi nhất. Nó được quyết định ở người bắt lỗi tệ nhất. Một cơ thủ giỏi có thể thắng trong một bàn đấu không có trọng tài. Không ai tổ chức được một giải đấu tử tế mà không có người biết luật.

Có một chi tiết trong bản tin mà tôi đọc đi đọc lại. Mục tiêu của khóa học được nêu là hỗ trợ “sự phát triển tuyệt vời của snooker nghiệp dư”. Nghiệp dư. Không phải giải vô địch thế giới. Đây là một tín hiệu khá rõ: nguồn trọng tài mới này, ít nhất trong giai đoạn đầu, sẽ chảy về những bàn đấu không có truyền hình, không có khán đài, không có tiền thưởng. Chính những bàn đấu đó lại là nơi môn thể thao này sinh ra người chơi tiếp theo.

Một khía cạnh ít được nói tới là quan hệ giữa số lượng trọng tài và số lượng trận đấu có thể tổ chức. Mỗi bàn thi đấu cần một người có thẩm quyền. Muốn mở thêm bàn, phải có thêm người. Nếu một liên đoàn muốn tăng số giải trong mùa, việc tuyển và đào tạo trọng tài phải đi trước lịch thi đấu ít nhất một mùa. Vì thế, những khóa học như thế này thường là chỉ dấu sớm cho một đợt mở rộng sẽ diễn ra trong vòng sáu đến mười tám tháng sau đó.

Nhưng tôi muốn giữ một khoảng lặng phản biện ở đây. Cụm từ “lớn nhất trong lịch sử” nghe rất hay, và nó hoàn toàn có thể đúng. Điều đáng nói là nó không kèm con số so sánh. Không có khóa nào trước đây được đặt cạnh để đối chiếu. Bốn mươi lăm là lớn nhất so với cái gì, và lớn hơn bao nhiêu? Một tuyên bố thiếu mẫu so sánh vẫn là một tuyên bố, kể cả khi nó đúng.

Rồi đến phép trừ mà bản tin không làm. Bốn mươi lăm học viên không đồng nghĩa với bốn mươi lăm trọng tài được công nhận. Ba cửa kiểm tra có thể giữ lại tất cả, cũng có thể loại một phần. Người ta công bố số đầu vào, không công bố tỷ lệ chuyển đổi. Với một người từng học thống kê như tôi, đó là khoảng trống lớn nhất trong toàn bộ câu chuyện, bởi vì sản lượng thật của một đường ống đào tạo nằm ở đầu ra chứ không phải ở đầu vào.

Còn một điều nữa. Địa điểm và đội ngũ kèm cặp đều nằm ở Anh. Năm trọng tài WST được nêu tên đều làm việc trong hệ thống của Anh. Nếu bản đồ giải đấu thế giới tiếp tục dịch về phía châu Á, một đường ống đào tạo tập trung ở một quốc gia sẽ trở thành nút thắt về di chuyển, thị thực và ngôn ngữ. Bản tin không cho biết bốn mươi lăm học viên đến từ đâu, nên tôi sẽ không đoán.

Về mặt uy tín của môn thể thao, một đội ngũ trọng tài được đào tạo bài bản còn là một tài sản cấu trúc. Nhiều trọng tài hơn nghĩa là nhiều bàn đấu được giám sát hơn, và những bàn đấu được giám sát là nơi khó xảy ra thỏa thuận ngầm. Bản tin không nhắc tới câu chuyện liêm chính, nhưng mối liên hệ ấy tồn tại trong im lặng, giống như động tác chải bàn vậy.

Tôi từng trải qua ba trăm chín mươi tám ngày không có thể thao trực tiếp, và trong những ngày đó tôi nhận ra mình yêu thứ im lặng sau tiếng bi va hơn cả tiếng vỗ tay. Cũng trong giai đoạn ấy, một biên tập viên từng trả lại bài của tôi với ghi chú ngắn: “quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu”. Tôi đã giận, rồi tôi hiểu. Từ đó, mỗi bài viết của tôi đều có một đoạn dành riêng cho những con số lạnh, đặt cạnh đoạn hình ảnh nóng, như đặt một viên đá cạnh một dòng sông. Cảm xúc mà không có bằng chứng thì chỉ là ký ức cá nhân, còn con số mà không có người kể thì chỉ là bảng tính.

Tôi không viết về cú ghi điểm. Tôi viết về những gì cú ghi điểm che giấu. Và trong suốt nhiều năm viết về bida, thứ bị che giấu nhiều nhất là người đứng bên bàn. Chúng ta nhớ cú pot quyết định, nhớ gương mặt cơ thủ khi thua, nhớ cả tiếng vỗ tay. Chúng ta xóa sạch người đã lau bi trước cú pot đó, người đã tuyên bố một quả free ball, người đã đặt lại bi đen đúng điểm trong khi cả khán phòng nín thở. Ký ức tập thể có một điểm mù rất ngăn nắp, và điểm mù ấy luôn nằm ở vị trí người phục vụ.

Nếu bốn mươi lăm người ở Leeds kia hoàn thành khóa học, sẽ không ai trong số họ xuất hiện trên bảng điện tử. Tên họ sẽ không nằm trong bất kỳ bảng xếp hạng nào. Nhưng mỗi khi một giải nghiệp dư ở đâu đó chạy được đúng luật, đúng giờ, đúng tinh thần, một phần công lao thuộc về họ. Đó là kiểu thành tựu không có huy chương, và cũng là kiểu thành tựu khó bị tước đi nhất.

Vậy nên câu hỏi tôi để lại không dành cho WPBSA, mà dành cho phần còn lại của thế giới bida. Ai sẽ là người cúi xuống chải mặt bàn ở một giải phong trào vào sáng Chủ nhật tới? Ai sẽ là người dám nói “foul” với một người quen hơn mình hai mươi tuổi? Nếu câu trả lời vẫn là “một người nào đó đứng đó vì không ai chịu đứng”, thì mọi khóa học lớn nhất trong lịch sử vẫn chỉ là một hòn đá ném xuống hồ, đẹp ở vòng sóng đầu tiên. Điều đáng chờ đợi không nằm ở vòng sóng ấy. Điều đáng chờ đợi là liệu có ai học được cách chải cho đúng chiều, rồi truyền lại cho người kế tiếp.